Tài liệu BÀI GIẢNG NÔNG LÂM KẾT HỢP doc

v

kiện đất (Young, 1989) 37
Hình 10: Mô hình SALT canh tác sản xuất hoa mu lơngthực v tạo thu nhập
trên đất dốc 38
Hình 11: Đặc điểm đa dạng v phòng hộ của rừng tự nhiên tại Đông Nam Bộ,
Việt Nam 40
Hình 12: Cây khế cho quả 43
Hình 13 : Một loi thực vật lm cây thuốc mọc tự nhiên tại rừng Côn Đảo 43
Hình 14 : Bỏ hoá để cải tạo phục hồi đất 46
Hình 15 : Sơ đồ theo thời gian của kỹ thuật bỏ hoá cải tiến của ngời dân
tộc Naalad, Philipin 47
Hình 16 : Hệ thống rừng ruộng bậc thang 48
Hình 17 : Hệ thống vờn rừng ở Việt Nam 49
Hình 18 : Hệ thống vờn cây công nghiệp chè, c phê xen cây ăn quả v
cây rừng 50
Hình 19 : Hệ thống vờn cây ăn quả 52
Hình 20 : Hệ thống vờn ao chuồng (VAC) 53
Hình 21 : Hệ thống rừng vờn ao chuồng (RVAC) tại Việt Nam 54
Hình 22 : Hệ thống canh tác theo đờng đồng mức trên đất dốc 56
Hình 23 : Trồng xen theo băng 57
Hình 24 : Hệ thống canh tác xen theo băng SALT 1 58
Hình 25 : Khung chữ A để đo đờng đồng mức 58
Hình 26 : Kỹ thuật SALT 2 62
Hình 27 : Kỹ thuật SALT 3 63
Hình 28 : Sơ đồ trồng cây lm hng r
o phân ranh giới 65
Hình 29: Kết cấu đai chắn gió kín 65
Hình 30: Sự bố trí liên kết các đai chắn gió 66
Hình 31: Hệ thống NLKH Taungya hình vòng tròn ở Nigeria 68
Hình 32: Hệ thống NLKH Taungya kiểu hnh lang ở Zaiir 69
Hình 33: Hệ thống rừng-đồng cỏ phối hợp 70
Hình 34: Sơ đồ canh tác lâm ng phối hợp 71
Hình 35: Cây che phủ đất 79
Hình 36 : Quá trình xói mòn v lắng đọng 76
Hình 37 : Canh tác theo đờng đồng mức 78

vi

Hình 38 : Canh tác bậc thang 79
Hình 39 : Cây che phủ đất 80
Hình 40 : Luân canh hoa mu 81
Hình 41 : Trồng cỏ theo băng đồng mức 82
Hình 42 : Hng ro cây xanh đồng mức 83
Hình 43 : Đai đổi hớng nớc chảy 84
Hình 44 : Ro cản cơ giới 85
Hình 45 : Bở tờng đá 86
Hình 46 : Các hố bẩy đất 86
Hình 47 : Ao tích chứa nớc 87
Hình 48 ; Canh tác rẩy không đốt 88
Hình 49 : Đốt chặn lửa 97
Hình 50 : Các kiểu liếp trong vờn ơm trang trại NLKH 98
Hình 51 : Dn che v vật liệu lm dn che 100
Hình 52 : ép gia súc ăn để vỗ béo 103
Hình 53 : Khu vực trồng cây v cỏ lm thức ăn gia súc 105
Hình 54: Sơ đồ quá trình mô tả, chẩn đoán v thiết kế 110
Hình 55 : Sử dụng " Khung t duy cho thiết kế kỹ thuật nông lâm kết hợp 118
Hình 56: Các giai đoạn trong tiến trình nghiên cứu nông lâm kết hợp 119














vii


Mục lục
Trang
Lời giới thiệu, danh sách bảng v hình, danh từ viết tắt
Khung chơng trình môn học nông lâm kết hợp 1
Chơng I: Mở đầu 6
Bi 1: Các vấn đề thách thức trong quản lý bền vững ti
nguyên thiên nhiên 7
Bi 2: Triển vọng phát triển nông lâm kết hợp nh l một
phơng thức quản lý sử dụng đất bền vững 13
Chơng II: Nguyên lý về nông lâm kết hợp 22
Bi 3: Khái niệm v đặc điểm của hệ thống nông lâm kết hợp 23
Bi 4: Phân loại các hệ thống nông lâm kết hợp 27
Bi 5: Vai trò của thnh phần cây lâu năm trong các hệ thống
nông lâm kết hợp 32
Bi 6: Rừng trong các hệ thống nông lâm kết hợp 39
Chơng III: Mô tả v phân tích các hệ thống nông lâm kết hợp 44
Bi 7: Các hệ thống nông lâm kết hợp truyền thống 45
Bi 8: Các hệ thống nông lâm kết hợp cải tiến 57
Chơng IV: Kỹ thuật nông lâm kết hợp 73
Bi 9: Giới thiệu các kỹ thuật bảo tồn đất v nớc 74
Bi 10: Các kỹ thuật áp dụng trong trang trại nhỏ nông lâm
kết hợp 90
Chơng V: áp dụng v phát triển kỹ thuật nông lâm kết hợp 106
Bi 11: Giới thiệu chung về quá trình áp dụng v phát triển
kỹ thuật nông lâm kết hợp có sự tham gia 108
Bi 12: Mô tả điểm, chẩn đoán v thiết kế kỹ thuật nông lâm
kết hợp có sự tham gia 115
Bi 13: Thực hiện các hoạt động nghiên cứu v phát triển nông
lâm kết hợp 119

Ti liệu tham khảo 125


1

Khung chơng trình môn học Nông Lâm kết hợp
Tổng số tiết lý thuyết: 45
Chơng Bi Mục tiêu Nội dung Phơng pháp Vật liệu Thời gian
Chơng1.
Mở đầu
Bi 1
: Các
vấn đề
thách thức
trong quản
lý bền vững
ti nguyên
thiên nhiên
Xác định các vấn đề mang tính thách thức
cho quản lý sử dụng đất bền vững ở nông
thôn miền núi theo các tiêu chí cơ bản nh
tính bền vững, hiệu quả v công bằng
Xác định các nguyên nhân mang tính bản
chất của các khó khăn
Nhận ra các nhu cầu thay đổi sử dụng v
quản lý đất đai theo cách tiếp cận tổng hợp
v có sự tham gia

Đặc điểm của khu vực nông
thôn miền núi
Các thay đổi mang tính thử
thách cho quản lý sử dụng bền
vững đất miền núi
Nhu cầu v thách thức đối với
phảt triển bền vững nông thôn
miền núi
- Thu
y
ết trình
- Thảo luận
nhóm
- Phân tích
xơng cá
- 5 nguyên
nhân
- Giấ
y
A
0
- Bút viết
- Giấy mu
- Bảng
- Đèn chiếu
- Slide
3 tiết





Bi 2: Triển
vọng phát
triển nông
lâm kết hợp
nh l một
phơng
thức quản
lý sử dụng
đất bền
vững
Phân tích đợc các thay đổi về chính sách
phát triển, các nhân tố chi phối sự phát triển
của nông lâm kết hợp trên thế giới v ở Việt
Nam
Xác định các lợi ích có thể của nông lâm kết
hợp trong phát triển đời sống cộng đồng v
bảo vệ ti nguyên môi trờng
Xác định v phân tích các tiềm năng, cơ hội
v hạn chế trong việc phát triển nông lâm
kết hợp ở nớc ta


Lợc sử hình thnh v phát
triển nông lâm kết hợp
- Lịch sử phát triển nông lâm
kết hợp trên thế giới
- Lịch sử phát triển nông lâm
kết hợp ở Việt nam
Lợi ích của các hệ thống nông
lâm kết hợp v thử thách của
chúng
- Các lợi ích của nông lâm kết
hợp
- Tiềm năng v triển vọng
phát triển nông lâm kết hợp ở
Việt Nam
Một số hạn chế trong nghiên
cứu v phát triển nông lâm kết
hợp ở Việt Nam

- Giản
g
bi có
minh họa
- Thảo luận
nhóm
- Phân tích 5
nguyên nhân
- Phân tích
nghiên cứu
trờng hợp

- Giấ
y
A
0

- Bút viết
- Giấy mu
- Đèn chiếu
- Ti liệu
phát tay
- Slide
2 tiết

2

Chơng Bi Mục tiêu Nội dung Phơng pháp Vật liệu Thời gian
Chơng 2.
Nguyên lý
về nông
lâm kết
hợp

Bi 3
: Khái
niệm v
các đặc
điểm của
nông lâm
kết hợp
Trình by khái niệm về nông lâm kết hợp
Vai trò của nông lâm kết hợp

Định nghĩa về nông lâm kết
hợp
Tầm quan trọng của nông lâm
kết hợp
- Trình b
y
- Đặt vấn đề
- Giản đồ
- Giấ
y
tron
g
- Máy chiếu
- Bìa
- Tranh cổ
động

3 tiết
Bi 4: Cơ
sở phân
loại các hệ
thống nông
lâm kết hợp
Giải thích đợc cơ sở để phân loại nông
lân kết hợp

Các cơ sở để phân loại nông
lâm kết hợp
- Trình b
y
- Bi tập
- Thảo luận
- Giấ
y
tron
g
- Máy chiếu,
bìa,
- Tranh minh
hoạ
- Sách tham
khảo

4 tiết
Bi 5: Vai
trò của cây
lâu năm
trong nông
lâm kết hợp
Nhận định đợc vai trò của cây lâu năm
trong hệ thống nông lâm kết hợp

Vai trò phòng hộ
Vai trò sản xuất
- H
ộ
i thảo
- Video
- Slide
- Trình by
thuyết minh
- Băn
g
video
- Slides
- Máy chiếu
- Các kết
quả nghiên
cứu

5 tiết
Bi 6: Vai
trò của
rừng trong
NLKH
Xác định đợc vai trò của rừng trong hệ
thống nông lâm kết hợp

Các chức năng của rừng
- Sản xuất
- Phòng hộ
- Văn hoá xã hội
- H
ộ
i thảo
- Vvideo
- Slide
- Trình by
thuyết minh
- Băn
g
video
- Slides
- Máy chiếu
- Các nghiên
cứu điển
hình
3 tiết



3

Chơng Bi Mục tiêu Nội dung Phơng pháp Vật liệu Thời gian
Chơng 3.
Mô tả v
phân tích
các hệ
thống
nông lâm
kết hợp


Bi 7
:
Các hệ
thống
nông lâm
kết hợp
truyền
thống
(bản địa)
Mô tả một số hệ thống nông lâm kết hợp bản
địa/ truyền thống
Phân tích các lợi ích/u điểm v hạn chế của
từng hệ thống



Khái niệm
Các hệ thống nông lâm kết
hợp truyền thống (bản địa):
- Hệ thống bỏ hóa/hu canh
cải tiến
- Các hệ thống nông lâm kết
hợp đa tầng truyền thống
- Hệ thống rừng-ruộng bậc
thang
- Các hệ thống vờn nh:
+ Vờn rừng.
+ Vờn cây công nghiệp
+ Vờn cây ăn quả
+ VAC
+ RVAC
+ Rừng/ hoa mu/ ruộng
- Trình b
y
- Thảo luận
nhóm,
- Trình by có
minh họa
- Phân tích
hai mảng
- Bi
g
iản
g

GV
- Ti liệu
phát tay
- Hình Slide
- Poster
- Bìa mu
- Giấy Ao
4 tiết
Bi 8: Các
hệ thống
nông lâm
kết hợp
cảI tiến ở
Việt Nam



Mô tả một số hệ thống nông lâm kết hợp cảI
tiến ở Việt Nam
Phân tích các lợi ích/ u điểm v hạn chế
của từng hệ thống



Hệ thống canh tác xen theo
băng (SALT 1)
Trồng cây phân ranh giới
Hệ thống đai phòng hộ chắn
gió
Hệ thống Taungya
Các hệ thống rừng v đồng
cỏ phối hợp
Hệ thống nông súc đơn giản
(SALT 2)
Hệ thống canh tác nông lâm
bền vững (SALT 3)
Hệ thống sản xuất nông
nghiệp với cây ăn quả quy mô
nhỏ (SALT 4)

Hệ thống lâm ng kết hợp
- Xem Video,
phản hồi
- Trình by
- Phân tích
hai mảng
- Thảo luận
nhóm
- Trình by có
minh họa



- Video,
- Bi giao
nhiệm vụ
- Ti liệu
phát tay
- OHP
- Hình Slide
- Poster
4 tiết

4

Chơng Bi Mục tiêu Nội dung Phơng pháp Vật liệu thòi gian
Chơng 4.
Kỹ thuật
nông Lâm
kết hợp
Bi 9
:
Kỹ thuật
bảo tồn
đất v
nớc
Giải thích đợc sự cần thiết của việc bảo tồn
đất v nớc.
Phân biệt đợc các nguyên tắc chính của
việc phòng chống xói mòn đất v của kỹ
thuật bảo tồn đất v nớc.
Phân biệt, lựa chọn đợc các kỹ thuật bảo
tồn đất v nớc có khả năng áp dụng trong
trang trại nông lâm kết hợp.
Giải thích đợc các bớc v áp dụng kỹ thuật
nông lâm kết hợp trên đất dốc cho trang trại

Sự cần thiết của việc bảo tồn
đất v nớc.
Một số nguyên tắc chính của
việc phòng chống xói mòn đất.
Một số nguyên tắc chính để bảo
tồn đất v nớc.
Một số kỹ thuật bảo tồn đất v
nớc có thể áp dụng trong trang
trại nông lâm kết hợp.
Kỹ thuật nông lâm kết hợp
trên đất dốc.
- Thuyết
trình
- Giảng có
minh hoạ
- Hỏi
miệng
- Thảo luận
nhóm
- Ti liệu
phát tay
- Giấy Ao,
hồ dán
- Bìa mu
- OHP Slides
- Kéo, giấy
bóng kính
- Video
3 tiết
Bi 10:
Các kỹ
thuật có
tiềm
năng áp
dụng
trong
trang trại
nông lâm
kết hợp
nhỏ
Trình by đợc khái niệm trang trại trong
nông lâm kết hợp
Giải thích đợc các công việc v kỹ thuật
quản lý trang trại để áp dụng vo các điều
kiện cụ thể
Phân biệt, lựa chọn để áp dụng những kỹ
thuật trồng trọt v chăn nuôi thích hợp cho
trang trại nông lâm kết hợp nhỏ

Khái niệm về trang trại nông
lâm kết hợp
Quản lý trang trại nông lâm kết
hợp
Kỹ thuật gây trồng một số loi
cây trong trang trại nông lâm
kết hợp nhỏ
Kỹ thuật chăn nuôi trong trang
trại nông lâm kết hợp nhỏ
- Giảng có
minh hoạ.
- Động
não
- Hỏi
miệng
- Thảo luận
nhóm
- Ti liệu
phát tay
- Giấy Ao,
Băng dính,
hồ dán
- Bìa mu
- Máy đèn
chiếu,
Slides
- Giấy bóng
kính
- Video
4 tiết


5

Chơng Bi Mục tiêu Nội dung Phơng pháp Vật liệu Thời gian
Chơng 5.
áp dụng
v phát
triển kỹ
thuật nông
lâm kết
hợp
Bi 11
:
Giới thiệu
chung về
phát triển
nông lâm
kết hợp có
sự tham
gia
Giải thích đợc tính cấp thiết của áp dụng
phát triển kỹ thuật nông lâm kết hợp có sự
tham gia
Phân tích đợc các yếu tố bên ngoi, bên
trong ảnh hởng đến phát triển kỹ thuật có
sự tham gia

Tính cấp thiết của phát triển kỹ
thuật nông lâm kết hợp có sự
tham gia.
Quá trình áp dụng v phát triển
kỹ thuật nông lâm kết hợp có
sự tham gia
- Thu
y
ết trình
- Giảng có
minh hoạ
- Ti liệu
phát tay
- Giấy Ao,
bút, bảng
- OHP
- Giấy bóng
kính
- Băng dính,
dao kéo
1 tiết
Bi 12:
Mô tả
điểm,
chẩn đoán
v thiết kế
(C&D,D)
áp dụng đợc phơng pháp C&D, D trong
phát triển kỹ thuật nông lâm kết hợp tại một
địa điểm cụ thể.
Lựa chọn v áp dụng các công cụ trong mô
tả điểm chẩn đoán v thiết kế.

Phơng pháp mô tả điểm,
chẩn đoán v thiết kế
(C&D,D) của Trung tâm quốc
tế nghiên cứu nông lâm kết
hợp,1998
Các công cụ khi mô tả điểm,
chẩn đoán v thiết kế trong lập
kế hoạch nghiên cứu, áp dụng
v phát triển nông lâm kết hợp
- Giản
g
có
minh hoạ
- Hỏi miệng
- Thảo luận
nhóm
- ti liệu
phát tay
- Giấy Ao
bút, bảng
- OPH
- Slide
- Giấy bóng
kính
- Băng dính,
dao, kéo
4 tiết
Bi 13:
Thực hiện
v phát
triển các
hoạt động
nghiên
cứu nông
lâm kết
hợp có sự
tham gia
Phân biệt, lựa chọn kiến thức bản địa cho
nghiên cứu v phát triển nông lâm kết hợp
Giải thích đợc sự phát triển kỹ thuật kỹ
thuật nông lâm kết hợp có sự tham gia
Giải thích đợc quá trình tổ chức giám sát
v đánh giá kỹ thuật nông lâm kết hợp có sự
tham gia
Phân biệt, lựa chọn các tiêu chí trong
giám sát v đánh giá kỹ thuật nông lâm kết
hợp có sự tham gia

Phát triển kỹ thuật nông lâm
kết hợp có sự tham gia
Tổ chức giám sát v đánh giá
hoạt động phát triển nông lâm
kết hợp có sự tham gia
Các tiêu chí v chỉ báo trong
giám sát v đánh giá hoạt
động phát triển kỹ thật nông
lâm kết hợp
- Th
ự
c hnh
- Đóng vai
(role play)
- BI tập tình
huống.
- Ti liệu
phát tay
- Giấy Ao,
bút,bảng
- OHP, slidé
- Băng dính,
dao, kéo
5 tiết



6
Chơng I
Mở đầu
Mục đích
Xác định v phân tích các vấn đề thách thức v các nhu cầu cải tiến trong sử
dụng v quản lý đất đai miền núi
Nhận thấy đợc triển vọng của phát triển nông lâm kết hợp cho quản lý sử dụng
bền vững đất đai nông thôn v miền núi
Mục tiêu: Sau khi học xong chơng ny, sinh viên có khả năng
Nêu v phân tích đợc các đặc trng của hệ sinh thái nhân văn miền núi v các
vấn đề khó khăn trong phát triển nông thôn miền núi hiện nay
Phân tích các nhân tố quyết định sự phát triển của nông lâm kết hợp trên thế giới
v ở Việt Nam
Xác định các lợi ích, tiềm năng, v các tồn tại cần khắc phục của phát triển nông
lâm kết hợp ở nớc ta.






7
Bi 1. Các vấn đề thách thức trong quản lý bền vững
ti nguyên thiên nhiên
Mục tiêu: sau khi học xong bi ny, sinh viên có khả năng:
Xác định các vấn đề mang tính thách thức cho quản lý sử dụng đất bền vững ở
nông thôn miền núi theo các tiêu chí cơ bản: tính bền vững, tính hiệu quả v tính công
bằng
Xác định các nguyên nhân mang tính bản chất của các khó khăn
Nhận ra các nhu cầu thay đổi sử dụng v quản lý đất đai theo tiếp cận tổng hợp
v có sự tham gia
1 Các vấn đề trong phát triển nông thôn miền núi
ở các quốc gia Đông Nam á, khu vực đất nông thôn v miền núi chiếm phần lớn diện
tích lãnh thổ v l nơi sinh sống của một bộ phận lớn dân c của quốc gia. ở Việt Nam,
đất đồi núi chiếm khoảng 2/3 diện tích v l vùng sinh sống của hơn 1/3 dân số cả nớc
(Jamieson v cộng sự, 1998; Chu Hữu Quý, 1995; Rambo, 1995).
1.1 Tính chất mong manh v dễ bị tổn thơng của đất v rừng nhiệt đới
Rừng v đất l hai nguồn ti nguyên nhạy cảm của vùng nhiệt đới ẩm. Khi không bị tác
động, các hệ sinh thái rừng nhiệt đới vốn ổn định nhờ vo sự đa dạng cao độ của các loi
cây v con, đợc gắn kết với nhau thông qua các chu trình dinh dỡng gần nh khép kín
(Warner, 1991). Theo Richard (1977) (trích dẫn bởi Warner, 1991), sự ổn định của hệ
sinh thái vùng nhiệt đới chính l sự thể hiện khả năng chống đỡ các biến đổi thất thờng
của khí hậu v các yếu tố khác của môi trờng tự nhiên. Trong đó, các loi thực vật thân
gỗ đóng vai trò chủ đạo trong việc quyết định cấu trúc, chức năng v tính bền vững của
hệ sinh thái rừng.
Tuy nhiên sự ổn định ny chỉ có thể tồn tại trong khuôn khổ quá trình diễn thế tự nhiên.
Dới tác động của con ngời, rừng v đất nhiệt đới trở nên rất dễ bị suy thoái. Chính các
nhân tố đa dạng, phức tạp v chu trình dinh dỡng khép kín vốn có khả năng duy trì hệ
sinh thái rừng nhiệt đới trong bối cảnh không bị tác động đã tạo nên các đặc tính dễ bị
tan vỡ khi tiếp xúc với con ngời (Warner, 1991). ở rừng ma nhiệt đới, do tính chất
chuyên biệt cao độ của từng loi thực vật đã dẫn đến khả năng phục hồi thấp khi có tác
động trên qui mô lớn của con ngời (Goudic, 1984 - trích dẫn bởi Warner, 1991). Do
phần lớn chất dinh dỡng trong hệ sinh thái đợc dự trữ trong sinh khối, nên một khi
rừng bị chặt phá đi thì xẩy ra hiện tợng thiếu chất dinh dỡng để duy trì tăng trởng
mới của các loi cây. Thêm vo đó do lợng ma lớn, trong điều kiện không có cây che
phủ, các quá trình rửa trôi v xói mòn diễn ra mạnh mẽ lm đất đai bị thoái hóa nhanh
chóng. Nh vậy sự bền vững của đất rừng nhiệt đới hon ton phụ thuộc vo lớp che
phủ thực vật có cấu trúc phức tạp, đa dạng m trong đó các loi cây thân gỗ đóng vai
trò chủ đạo. Hiện tợng thiếu chất dinh dỡng trong đất cũng nh vai trò quyết định của
thảm thực vật rừng đến sự bền vững về sức sản xuất của đất cho thấy về cơ bản thì đất
nhiệt đới không phù hợp với các phơng thức sản xuất nông nghiệp độc canh

Xem chi tiết: Tài liệu BÀI GIẢNG NÔNG LÂM KẾT HỢP doc